विश्वको जनसंख्या ८ अर्ब पार गरिसकेको छ

काठमाण्डौ ।  हरेक वर्ष जुलाई ११ मा मनाइने ‘विश्व जनसंख्या दिवस’ केवल एउटा औपचारिक अन्तर्राष्ट्रिय दिवस मात्र होइन, यो मानव सभ्यताको वर्तमान अवस्था, विकासको दिशा र भविष्यको मार्गचित्रबारे गम्भीर मन्थन गर्ने अवसर पनि हो । जनसंख्या वृद्धि, उपलब्ध प्राकृतिक स्रोत–साधन, स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी, वातावरणीय सन्तुलन तथा मानव अधिकारबीचको जटिल अन्तरसम्बन्धलाई विश्व समुदायले गम्भीर रूपमा बुझ्न थालेपछि यस दिवसको महत्व झन् बढेको छ । 

सन् २०२२ को नोभेम्बरमा विश्वको जनसंख्याले ८ अर्बको ऐतिहासिक आकडा पार गरिसकेको छ । आजको यो अवस्थामा जनसंख्या केवल एउटा संख्यात्मक विषय मात्र रहेन । यो त दिगो विकास, सामाजिक समानता, न्यायपूर्ण वितरण र मानव अस्तित्वको दिगोपनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको सबैभन्दा संवेदनशील प्रश्न बनेको छ ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र दिवसको उद्देश्य: विश्व जनसंख्या दिवसको सुरुवात सन् १९८९ मा संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम –यूएनडीपी)को गभर्निङ काउन्सिलको पहलमा भएको हो । 

त्यसपछि संयुक्त राष्ट्रसंघले जनचेतना फैलाउन प्रत्येक वर्ष जुलाई ११ लाई विश्व जनसंख्या दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गर्‍यो । यस दिवसको मूल उद्देश्य जनसंख्या वृद्धि, प्रजनन स्वास्थ्यको अधिकार, परिवार नियोजनका साधनमा पहुँच, लैंगिक समानता, मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य, गरिबी न्यूनीकरण र दिगो विकासबीचको अन्तरसम्बन्धबारे विश्व समुदायलाई निरन्तर सचेत गराउनु र नीतिगत सुधारका लागि दबाब दिनु हो ।

मानव जनसंख्याको ऐतिहासिक गति: मानव इतिहासको अधिकांश समय जनसंख्या वृद्धि निकै सुस्त गतिमा भएको देखिन्छ। इतिहासकार तथा जनसांख्यिक विज्ञहरूका अनुसार, मानव सभ्यताको सुरुवातदेखि सन् १८०४ सम्म आइपुग्दा मात्र विश्वको जनसंख्या पहिलो पटक १ अर्ब पुगेको थियो। तर, त्यसपछिका दुई शताब्दीमा औद्योगिक क्रान्ति, कृषि उत्पादनमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, चिकित्सा विज्ञानमा भएका अभूतपूर्व आविष्कार तथा महामारीमाथिको नियन्त्रणका कारण मृत्युदरमा व्यापक कमी आयो। फलस्वरूप जनसंख्या तीव्र र अनपेक्षित गतिमा बढ्न थाल्यो, जसलाई निम्न विवरणले प्रस्ट पार्छ:
सन् १८०४: १ अर्ब
सन् १९२७: २ अर्ब (१२३ वर्षपछि)
सन् १९६०: ३ अर्ब (३३ वर्षपछि)
सन् १९७४: ४ अर्ब (१४ वर्षपछि)
सन् १९८७: ५ अर्ब (१३ वर्षपछि)
सन् १९९९: ६ अर्ब (१२ वर्षपछि)
सन् २०११: ७ अर्ब (१२ वर्षपछि)
सन् २०२२: ८ अर्ब (११ वर्षपछि)

यो तथ्यांकले के स्पष्ट पार्छ भने, पछिल्लो समय प्रत्येक १ अर्ब जनसंख्या थपिन केवल ११ देखि १२ वर्ष मात्र लागिरहेको छ। विज्ञान र प्रविधिको विकासले मानिसको औसत आयु त लम्ब्यायो र बालमृत्युदर घटायो, तर त्यससँगै पृथ्वीको सीमित स्रोत र साधनको उपयोग तथा वितरणलाई लिएर गम्भीर चुनौतीहरू पनि थपिदियो।
जनसंख्या वृद्धि– अवसर कि संकट ?: जनसंख्या वृद्धिलाई सधैं नकारात्मक वा संकटको रूपमा मात्र हेरिनु हुँदैन। यदि कुनै पनि देशले आफ्ना नागरिकलाई पर्याप्त र गुणस्तरीय शिक्षा, आधुनिक स्वास्थ्य सेवा, व्यावहारिक सीप र उपयुक्त रोजगारीको अवसर उपलब्ध गराउन सक्छ भने त्यहाँको जनसंख्या आर्थिक विकासको सबैभन्दा ठूलो उत्प्रेरक शक्ति बन्न सक्छ। अर्थशास्त्र र जनसांख्यिकीमा यसलाई ‘जनसांख्यिक लाभांश’ भनिन्छ। युवा जनसंख्याको बाहुल्यता भएका देशहरूले उत्पादन, नवप्रवर्तन, प्रविधि विकास र आर्थिक विस्तारमा उल्लेखनीय फड्को मार्न सक्छन्  ।

यद्यपि, यदि जनसंख्या वृद्धि अनियन्त्रित भयो र राज्यको क्षमताभन्दा बाहिर गयो भने यसले खाद्य सुरक्षा, आवास, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, स्वच्छ खानेपानी, ऊर्जा र पूर्वाधारमा असह्य दबाब सिर्जना गर्छ। विशेषगरी विकासोन्मुख र गरिब मुलुकहरूमा तीव्र तथा योजनाविहीन सहरीकरण, बेरोजगारी, अनियन्त्रित गरिबी र सामाजिक असमानता जस्ता विकराल समस्याहरू जनसंख्या वृद्धिसँगै गहिरिँदै गएका छन्। आज विश्वका धेरै ठूला सहर बढ्दो जनघनत्व, ट्राफिक जाम, फोहोरमैला व्यवस्थापन र वायु प्रदूषणको चपेटामा परेका छन् । त्यसैले, मुख्य प्रश्न जनसंख्याको आकार कति ठूलो छ भन्ने मात्र होइन, बरु त्यसको व्यवस्थापन र मानव संसाधनको गुणस्तर कस्तो छ भन्ने हो ।