काठमाडौँ । मानवको चन्द्रमामा पुनरागमन गर्ने सपनाले शनिबार एक ठुलो फड्को मारेको छ । नासाको ऐतिहासिक ‘आर्टेमिस २’ मिसनका चार अन्तरिक्ष यात्रीहरू १० दिनको रोमाञ्चक र चुनौतीपूर्ण चन्द्रयात्रा पुरा गरी शनिबार बिहान प्रशान्त महासागरमा सुरक्षित रूपमा अवतरण गरेका छन् । सन् १९७२ को ‘अपोलो १७’ पछि चन्द्रमाको नजिक पुग्ने यो पहिलो मानवसहितको उडान हो, जसले अन्तरिक्ष अन्वेषणको इतिहासमा कैयौँ नयाँ कीर्तिमानहरू कायम गरेको छ ।
‘इन्टेग्रिटी’ नाम दिइएको नासाको ओरायन अन्तरिक्ष यान शनिबार बिहान ५:५२ बजेको समयमा प्रशान्त महासागरमा सफलतापूर्वक खसेको थियो । यो अवतरणलाई नासाका प्रशासक जारेड आइस्याकम्यानले ‘पर्फेक्ट बुल्स-आई स्प्लासडाउन’ (सटिक अवतरण) को संज्ञा दिएका छन् । उनले भने, “हामी फेरि अन्तरिक्ष यात्रीहरूलाई चन्द्रमामा पठाउने र उनीहरूलाई सुरक्षित फिर्ता ल्याउने व्यवसायमा फर्किएका छौँ । यो त सुरुवात मात्र हो ।” यो मिसनमा कमान्डर रिड वाइजम्यान, पाइलट भिक्टर ग्लोभर र मिसन विशेषज्ञहरू क्रिस्टिना कोच र क्यानडाका जेरेमी ह्यान्सेन सामेल थिए । १० दिन लामो यो यात्रा ६ लाख ९४ हजार ४८१ माइल लामो थियो । यो टोलीले पृथ्वीबाट २ लाख ५२ हजार ७६० माइल टाढा पुगेर मानव इतिहासमा सबैभन्दा टाढाको दूरी तय गर्ने नयाँ रेकर्ड बनाएको छ । यसअघि यो रेकर्ड सन् १९७० मा ‘अपोलो १३’ को टोलीले बनाएको थियो । जसलाई आर्टेमिस २ ले झन्डै ४,००० माइलले उछिनेको हो ।
यात्राका क्रममा चालक दलले चन्द्रमाको सतहभन्दा करिब ४,०७० माइल माथिबाट उडान भरेका थिए । उनीहरूले ५० वर्षभन्दा बढी समयपछि चन्द्रमाको रहस्यमय ‘फार साइड’ (पृथ्वीबाट नदेखिने भाग) लाई आफ्नै आँखाले प्रत्यक्ष अवलोकन गर्ने पहिलो मानव बन्ने सौभाग्य पनि पाए । यति मात्र होइन, गहिरो अन्तरिक्षमा रहेकै बेला उनीहरूले एउटा दुर्लभ खग्रास सूर्यग्रहणको साक्षी बन्ने मौका पनि पाए । यो दृश्य पृथ्वीबाट देखिने ग्रहणभन्दा निकै फरक र उद्भूत रहेको उनीहरूले बताएका छन् । मिसनका क्रममा कमान्डर वाइजम्यानले एक भावनात्मक प्रस्ताव समेत राखेका थिए । उनले चन्द्रमाको एउटा नामकरण नगरिएको खाडल (Crater) लाई आफ्नी स्वर्गीय पत्नी क्यारोल वाइजम्यानको नाममा राख्न प्रस्ताव गरे, जसको सन् २०२० मा क्यान्सरका कारण निधन भएको थियो ।
यो मिसन वैज्ञानिक रूपमा सफल रहे पनि यात्रा पूर्ण रूपमा सहज भने थिएन । यानको पिउने पानी र प्रोपेलेन्ट प्रणालीका भल्भहरूमा केही समस्या देखिएको थियो । सबैभन्दा चर्चाको विषय बनेको थियो-यानको शौचालय (Universal Waste Management System) मा आएको खराबी । तर अन्तरिक्ष यात्रीहरूले यी असुविधाहरूलाई सामान्य रूपमा लिए । मिसन विशेषज्ञ क्रिस्टिना कोचले भनिन्, “केही असुविधा र जोखिम नमोली हामी अन्तरिक्षको गहिरो अन्वेषण गर्न सक्दैनौँ । ती सबै त्यागहरू यो उपलब्धिका लागि सार्थक छन् ।”
मिसनको अन्तिम १३ मिनेट सबैभन्दा खतरनाक मानिएको थियो । ओरायन क्याप्सुल झन्डै २५,००० माइल प्रति घण्टा (ध्वनिको गतिभन्दा ३३ गुणा छिटो) को गतिमा पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्रवेश गरेको थियो । यस क्रममा यानको बाहिरी सतहको तापक्रम ५,००० डिग्री फरेनहाइट (झन्डै २,७०० डिग्री सेल्सियस) सम्म पुगेको थियो । यो तापक्रम सूर्यको सतहको आधा तापक्रम बराबर हो ।
वायुमण्डलको घर्षणका कारण उत्पन्न हुने तातो प्लाज्माले गर्दा झन्डै ६ मिनेटसम्म सञ्चार सम्पर्क पूर्ण रूपमा विच्छेद (Blackout) भएको थियो । नासाका इन्जिनियरहरूका अनुसार आर्टेमिस १ मा देखिएको ‘हिट सिल्ड’ (ताप सन्तुलक) को समस्यालाई समाधान गर्न यस पटक यानको इन्ट्री एङ्गलमा केही परिवर्तन गरिएको थियो, जसले सफलतापूर्वक काम गर्यो । अन्ततः प्यारासुटहरूको एउटा शृङ्खलाले यानको गतिलाई प्रति घण्टा १७ माइलमा झारेर सुरक्षित अवतरण गराएको थियो । अवतरण लगत्तै सान डिएगोको तटमा तैनाथ अमेरिकी नौसेनाको जहाज ‘यूएसएस जोन पी. मर्था’ र गोताखोरहरूले चालक दलको उद्धार गरे । नौसेनाले यानलाई स्थिर बनाउन ‘स्टेबिलाइजेसन कोलर’ र अन्तरिक्ष यात्रीहरू बाहिर निस्कनका लागि ‘फ्रन्ट पोर्च’ नामक विशेष प्लेटफर्म प्रयोग गरेको थियो । नासाले चारै जना अन्तरिक्ष यात्रीहरूको स्वास्थ्य अवस्था ‘ग्रिन’ अर्थात् उत्कृष्ट रहेको पुष्टि गरेको छ । १० दिनको गुरुत्वाकर्षण विहीन वातावरणका कारण उनीहरूको मांसपेशीको घनत्वमा केही कमी आउन सक्छ, त्यसैले उनीहरूलाई तत्काल मेडिकल टिमको निगरानीमा राखिएको छ । त्यहाँबाट उनीहरूलाई हेलिकोप्टरमार्फत जहाजमा र पछि ह्युस्टनस्थित नासाको जोन्सन स्पेस सेन्टरमा लगिनेछ । यस ऐतिहासिक सफलतामा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमार्फत चालक दललाई बधाई दिँदै उनीहरूलाई ह्वाइट हाउसमा निमन्त्रणा दिएका छन् । उनले लेखेका छन्, “तपाईँहरूमाथि गर्व छ । अर्को पाइला मङ्गल ग्रह हुनेछ ।” ‘आर्टेमिस २’ को यो सफलताले आगामी ‘आर्टेमिस ३’ मिसनका लागि मार्ग प्रशस्त गरेको छ । नासाको योजना अनुसार सन् २०२७ मा हुने आर्टेमिस ३ मिसनले पहिलो पटक एक महिला र एक अश्वेत व्यक्तिलाई चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा उतार्ने लक्ष्य राखेको छ । सन् २०२८ सम्ममा आर्टेमिस ४ मार्फत चन्द्रमामा स्थायी मानव बसोबासका लागि पूर्वाधार निर्माण सुरु गरिने बताइएको छ ।
