१७ कर्तिक, हेर्नुहोस्: इरानमा भएको विरोध प्रदर्शनका क्रममा १६ वर्षीया सेव्दाको गोली हानी हत्या गरिएको थियो । उनकी आमाले बीबीसीलाई भनिन्, “म चुप लागेर बस्न सकिनँ ।”
चेतावनी: दुःखद दृश्यहरू र कडा भाषाको प्रयोग गरिएको छ ।
सामिरा आफू पहिले कहिल्यै राजनीतिमा चासो राख्ने व्यक्ति नभएको बताउँछिन् ।
“म इरानमा बिक्रीसम्बन्धी काम गर्थें। सौन्दर्य प्रसाधन बेच्थें,” उनी बीबीसी पानोरमालाई बताउँछिन् ।
तर इरानी सुरक्षा बलले उनकी एक्ली छोरीलाई उनकै आँखाअगाडि गोली हानी हत्या गरेको दिनदेखि उनको जीवन पूर्ण रूपमा बदलियो ।
१६ वर्षीया सेव्दा यसै वर्षको सुरुवातमा इरानभर फैलिएको दमनकारी शासनविरुद्धको विरोध प्रदर्शनमा सहभागी भइरहेकी थिइन् । त्यसपछि अमेरिका र इजरायलले व्यापक हवाई आक्रमण सुरु गरे, जसमा इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनी मारिए ।
सामिराको दुःख बिस्तारै आक्रोशमा बदलियो । उनी भन्छिन्, छोरीको शव खोज्ने क्रममा इरानी अधिकारीहरूले सहयोग गर्नुको सट्टा बाधा पुर्याए ।
“मैले महसुस गरेँ कि सेव्दालाई खोज्नु अन्त्य होइन, बरु उनीहरूले मलाई दिने सबै प्रकारका यातनाको सुरुवात मात्र थियो ।”
सामिराले खतरनाक पहाडी भूभाग हुँदै पैदल यात्रा गरेर इरानबाट नाटकीय रूपमा भाग्न सफल भइन् ।
अहिले उनी विदेशमा लुकेर बसिरहेकी छन् । आफूलाई उनी “शासनसत्ताविरुद्ध लड्ने एक महिलाको सेना” भनेर वर्णन गर्छिन् ।
छोरीको मृत्युपछि जवाफदेहिता र न्यायको खोजीमा उनी विरोध प्रदर्शनका क्रममा घातक गोली चलाउन जिम्मेवार रहेको विश्वास गरेका सुरक्षा बलका सदस्यहरू र अधिकारीहरूको नाम सार्वजनिक गर्न दृढ छिन् ।
“उनीहरूले मलाई मार्नुअघि मृत्युसम्म पुर्याउनेछन्, तर मलाई भेट्टाउन सजिलो हुने छैन… सामान्य जीवनमा फर्कने कुरा ? अब फर्कने बाटो छैन,” उनी भन्छिन् ।
यस वर्षको सुरुदेखि बीबीसीले कुरा गरेका धेरै इरानीमध्ये सामिरा पनि एक हुन् । अझै देशभित्रै रहेका केही इरानीहरूले पानोरमालाई आफू जोखिमका बाबजुद पनि आवाज उठाउन चाहेको बताएका छन् । उनीहरूका अनुसार विशाल विरोध प्रदर्शनलाई क्रूरतापूर्वक दबाइएपछि आशा कायम राख्न निकै कठिन भएको छ ।
लन्डनस्थित इरानी दूतावासले पानोरमालाई बताएअनुसार शान्तिपूर्ण र वैध विरोध प्रदर्शनलाई अमेरिका लगायतका विदेशी शक्तिहरूले आफ्नो नियन्त्रणमा लिएका थिए । दूतावासका अनुसार ती शक्तिहरूले हिंसालाई प्रोत्साहन गरेका थिए, हतियार र उपकरण उपलब्ध गराएका थिए तथा सार्वजनिक सुरक्षामा असर पुर्याएका थिए ।
सेव्दाको हत्या जनवरी ९ मा भएको थियो । त्यस दिन उनी र सामिरा राजधानी तेहरानको बाहिरी क्षेत्रमा भएको विशाल प्रदर्शनमा सहभागी थिए । प्रदर्शन अघिल्लो महिनादेखि सुरु भएको थियो ।
सुरुमा आर्थिक असन्तुष्टिका कारण सुरु भएको प्रदर्शन पछि देशको इस्लामिक गणतन्त्रको अन्त्यको मागमा परिणत भएको थियो ।
सामिरा आफू त्यतिबेला विशेष राजनीतिक व्यक्ति नभएको बताउँछिन्। तर उनकी छोरी राजनीतिक रूपमा सचेत थिइन् ।
सेव्दाका आदर्श दुई अन्य युवती थिए—महसा अमिनी, जसको अनिवार्य हिजाबसम्बन्धी नियम उल्लङ्घन गरेको आरोपपछि हिरासतमा मृत्यु भएको थियो र त्यसले विशाल विरोध प्रदर्शन निम्त्याएको थियो; तथा निका शकरामी, जो महिलाका लागि लागू गरिएको इरानको कडा इस्लामिक पोशाक नियमविरुद्धको अर्को विद्रोहका क्रममा मारिएकी थिइन् ।
“उनले उनीहरूलाई आफ्नो सम्झनामा जीवित राखेकी थिइन् र सधैँ उनीहरूको प्रतिरोधको बाटो पछ्याउन चाहन्थिन्,” सामिरा भन्छिन् ।
सेव्दाको हत्या हुनुभन्दा अघिल्लो दिन प्रदर्शनकारीहरूको संख्या विशेष रूपमा धेरै थियो । सामिराका अनुसार उनी र सेव्दा इरानका अन्तिम शाह (राजा) का निर्वासित छोरा रेजा पहलवीले प्रदर्शनमा सहभागी हुन गरेको आह्वानपछि सडकमा निस्किएका थिए ।
“सुरक्षा बलले नियन्त्रण गुमाइसकेको थियो,” उनी भन्छिन् ।
प्रदर्शनकारीहरूको बढ्दो संख्याले इरानी सरकारलाई त्रसित बनाएको थियो । सामिराका अनुसार त्यसको भोलिपल्ट गोली हानेर मार्ने आदेश जारी गरिएको थियो । तर उनले त्यसलाई केवल खोक्रो धम्की ठानेकी थिइन् ।
“इरानमा उनीहरूले यति धेरै झूट बोलेका थिए… हामीले त्यति ठूलो नरसंहार होला भनेर कल्पना पनि गर्न सकेनौँ ।”
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आफूहरूलाई समर्थन गर्ने वाचा गरेकाले पनि उनीहरू आश्वस्त भएका थिए ।
जनवरी ८ मा उनले अमेरिकी सञ्चारमाध्यमलाई भनेका थिए:
“मैले इरानी अधिकारीहरूलाई भनिसकेको छु कि यदि उनीहरूले मानिसहरूलाई मार्न थाले, जुन उनीहरू दङ्गाका क्रममा प्रायः गर्छन्… भने हामी उनीहरूलाई निकै कडा प्रहार गर्नेछौँ ।”
तर सामिराका अनुसार जनवरी ९ मा प्रदर्शनकारीहरूको संख्या भने कम देखिएको थियो ।
सेव्दालाई जोखिमबारे जानकारी थियो जस्तो लाग्छ, उनी भन्छिन् । उनकी छोरीले आफ्ना कानका मुन्द्रा निकालेर हजुरआमालाई दिएकी थिइन् । उनले आफ्नो मोबाइलको पासकोड पनि सामिरालाई बताएकी थिइन् ।
आमा र छोरी अन्य प्रदर्शनकारीहरूसँगै भेला भए । त्यसपछि सेव्दा एउटा फोहोर फाल्ने डब्बामाथि चढेर नारा लगाउन थालिन् ।
“त्यहाँ मानिसभन्दा सुरक्षा बल धेरै थिए जस्तो लाग्थ्यो,” सामिरा त्यस क्षेत्रबारे बताउँछिन् ।
“मलाई थाहा छैन, उनीहरूले एकै दिनमा यति धेरै बासिजी र आईआरजीसी (इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स) का सुरक्षाकर्मी कसरी जम्मा गरे ।”
“हाम्रो दाहिनेपट्टिको भवनको छतबाट एक स्नाइपरले गोली चलायो। गोली छतबाटै आएको हुनुपर्छ । गोली उनको मुटु छेडेर गयो । म चिच्याउन पनि सकिनँ । सेव्दाको निर्जीव शरीरलाई मात्र हेरिरहेँ । उनको मुख र नाकबाट रगत बगिरहेको थियो । मलाई विश्वास नै लागेन, उनी मरिरहेकी छन् भन्ने विश्वास गर्न सकिनँ । उनका आँखाले अझै मलाई हेरिरहेका थिए ।”
सामिरा भन्छिन्, उनले सेव्दालाई अस्पताल पुर्याउन सफल भइन् । त्यहाँ उनलाई छोरीको शल्यक्रिया भइरहेको बताइएको थियो। तर केही समयपछि ढोका खुल्यो र उनले सेव्दालाई शव राख्ने झोलाभित्र बन्द गरिएको अवस्थामा देखिन् ।
सेव्दाको शव त्यहाँबाट लगियो । सामिराका अनुसार उनलाई छोरीको शव फेरि भेट्टाउन धेरै दिन लाग्यो । अरू धेरै मानिसजस्तै उनी पनि तेहरानका सबैभन्दा ठूला शवगृहहरूमध्ये एकमा पुगिन् ।
“किशोरकिशोरीहरू—युवा केटाहरू र केटीहरू । यति धेरै मानिस मारिएका थिए,” उनी रुँदै भन्छिन् ।
“मैले हरेक झोला खोल्दा आफू पनि मरेजस्तै महसुस गरेँ । मैले कहिल्यै यति धेरै शव देखेकी थिइनँ । तर म हार मान्न चाहन्नथेँ ।”
अन्ततः उनले आफ्नी छोरीलाई भेट्टाइन् ।
“सेव्दाको शरीरमाथि तीनवटा शव थुपारिएका थिए । हामीले उनलाई यसरी भेट्टायौँ ।”
इरानी अधिकारीहरूले विरोध प्रदर्शनका क्रममा ३,००० भन्दा बढी मानिस मारिएको स्वीकार गरेका छन् । तर उनीहरूका अनुसार मृतकहरूमध्ये केही सुरक्षा बलका सदस्य पनि थिए ।
यद्यपि मानव अधिकारसम्बन्धी एउटा संस्था ह्रानाले मृतकको संख्या ७,००० भन्दा बढी रहेको अनुमान गरेको छ । तीमध्ये अधिकांश प्रदर्शनकारी थिए ।
सेव्दाको शव भेट्टाउनु सामिराको अधिकारीहरूसँगको संघर्षको सुरुवात मात्र थियो ।
अन्त्येष्टिका लागि शव लैजान अनुमति पाउन उनले सेव्दाको मृत्युमा सुरक्षा बल नभई “आतंकवादीहरू” जिम्मेवार रहेको भन्न बाध्य पारिएको उनी बताउँछिन् ।
“उनीहरूले जनवरी ८ र ९ मा आफूले गरेको अपराध लुकाउन र कति मानिस मारेका थिए भन्ने कुरा छोप्न यस्तो गरेका थिए । परिवारहरूलाई आफ्ना प्रियजनहरू इजरायली वा अमेरिकी आतंकवादीहरूले मारेको भन्न बाध्य पारेर उनीहरूले चुप गराए ।”
त्यसपछि पनि उनलाई अन्त्येष्टिपछि छोरीको चिहानमा जान वा समाधिस्थलमा नाम लेखिएको ढुङ्गा राख्न प्रतिबन्ध लगाइएको उनी बताउँछिन् ।
सामिराका अनुसार अधिकारीहरूको दुर्व्यवहार निरन्तर जारी रह्यो ।
सेव्दाको मृत्यु भएको ४० दिन पुगेको अवसरमा आयोजना गरिने समारोहभन्दा केही दिनअघि—इरानी संस्कृतिमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिने उक्त दिन—उनी स्थानीय गुप्तचर मन्त्रालयको कार्यालयमा बोलाइन् ।
“उनीहरूले मलाई भने, ‘तिमीले हामीलाई अन्तर्वार्ता दिनुपर्छ र सेव्दा बासिजी थिइन् तथा प्रदर्शनकारीहरूले उनलाई मारेका थिए भन्नुपर्छ । त्यसपछि हामी उनलाई शहीद घोषणा गर्नेछौँ । तिमीले चाहेको सुविधा, घर वा अन्य जे पनि पाउनेछौ ।’”
सामिरालाई लाग्छ, यो प्रस्ताव उनीहरूको डरका कारण आएको थियो । किनकि देशमा इन्टरनेट पुनः सञ्चालन भएपछि उनले सेव्दाको मृत्युबारे लन्डनस्थित एउटा इरानी सञ्चार संस्थालाई जानकारी दिएकी थिइन् ।
“म इरानबाहिरका मानिसहरू वा बाह्य सञ्जालसँग सम्पर्कमा छु भन्ने कुराले उनीहरू डराएका थिए ।”
अन्तर्वार्ता दिनबाट बच्न सामिरा ४०औँ दिनको समारोह सकिएलगत्तै इरानबाट भागिन् ।
“म आफ्नै बच्चाको रगतसँग सम्झौता गर्न चाहन्नथेँ ।”
उनी भन्छिन्, मानव तस्करहरूले उनलाई भाग्न सहयोग गरेका थिए । उनी सुरक्षा पाउन नदी र पहाडहरू पार गर्दै अघि बढिन् ।
इरानबाट भाग्दै गर्दा उनले बनाएको एउटा भिडियोले उनको आक्रोश स्पष्ट देखाउँछ ।
गहिरो खाडलले घेरिएको पहाडी बाटोमा हिँड्दै उनी क्यामेरालाई भन्छिन्:
“यो घटिया सरकार, यी हरामीहरू, उनीहरूले मलाई कति धेरै सताएका छन् !”
सामिराका अनुसार विदेशबाट विदेशी सञ्चारमाध्यमलाई अन्तर्वार्ता दिइरहेपछि उनलाई अनुपस्थितिमै विभिन्न अपराधको आरोप लगाइएको थियो । तीमध्ये “मोहारेबेह”—अर्थात् ईश्वरविरुद्ध युद्ध छेडेको—आरोप पनि थियो, जसमा मृत्युदण्ड हुन सक्छ ।
सेव्दा १७ वर्ष पुग्ने दिन उनका आफन्त र साथीहरूले श्रद्धाञ्जली सभा आयोजना गरे । निर्वासनमा रहेकी सामिराले प्रत्यक्ष प्रसारणमार्फत त्यो कार्यक्रम हेरिरहेकी थिइन् ।
“त्यसपछि अचानक प्रसारण बन्द भयो,” उनी भन्छिन् ।
उनका अनुसार उक्त कार्यक्रममा छापा मारिएको थियो र उनका केही परिवारका सदस्य तथा साथीहरूलाई आईआरजीसीले पक्राउ गरेको थियो ।
अधिकारीहरूले उनका परिवारलाई चेतावनी दिएका थिए कि यदि उनीहरू सेव्दाको चिहानमा भेला हुन जारी राखे भने शव उत्खनन गरेर अन्यत्र सारिनेछ ।
अहिले सामिराले आफू र सेव्दा सहभागी भएका जनवरी ८ र ९ का प्रदर्शनका क्रममा घातक गोली चलाउन जिम्मेवार रहेको विश्वास गरेका इरानी सुरक्षा बलका सदस्यहरू र अधिकारीहरूको नाम अनलाइन सार्वजनिक गरिरहेकी छन् ।
“मैले सार्वजनिक गर्ने प्रत्येक व्यक्तिको नामका लागि न्याय होस् भन्ने चाहन्छु, किनकि उनीहरूले धेरै युवाहरूको हत्या गरेका छन् । उनीहरूलाई पहिचान गरेर अदालतमा उभ्याउनु नै मेरो लक्ष्य हो,” उनी भन्छिन् ।
सामिराले अनलाइनमा नाम सार्वजनिक गरेका व्यक्तिमध्ये एक जना पछि मृत अवस्थामा भेटिए । त्यसपछि शासनसत्ताका एक समर्थकले उनको अवस्थाबारे जानकारी दिन ५,००० अमेरिकी डलर (३,७३२ बेलायती पाउन्ड) पुरस्कार घोषणा गरे। उनले सामिरा नै उक्त व्यक्तिको मृत्युका लागि जिम्मेवार रहेको अनुमान गरेका थिए ।
इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमले त्यसपछि उक्त मृत्युको सम्बन्धमा नौ जना पक्राउ परेको समाचार प्रकाशित गरेका छन् ।
जोखिमका बाबजुद सामिरा आफूलाई चुप गराउन नदिने बताउँछिन् ।
“सेव्दा बिना बित्ने हरेक दिन र हरेक सेकेन्ड मेरा लागि अत्यन्त कठिन छ । यो आफ्नो हृदय गुमाएकी, आफ्नो अस्तित्व गुमाएकी, आफ्नो जीवन गुमाएकी आमाजस्तै हो…
“तर सेव्दा अब सास फेरिरहेकी छैनन् भन्ने तथ्यले नै मलाई आफ्ना खुट्टामा उभिन सम्भव बनाएको छ… उनको जीवन र उनले पछ्याएको बाटोको सम्मान गर्नेबारे सोच्न सम्भव बनाएको छ ।
“मैले देखेका ती सबै शवहरू, सेव्दालाई खोज्दै खोलेका ती सबै शवका झोलाहरूले मलाई अन्तिम साससम्म इस्लामिक गणतन्त्रविरुद्ध लड्न प्रेरित गरेका छन् ।”
