२३ जेठ, काठमाडौं — नेपाली किसानहरूले उत्पादन गरेको २१ टन मह अहिलेसम्म पनि बिक्री हुन सकेको छैन। नेपाल मौरीपालक महासंघका अनुसार, महको गुणस्तर राम्रो हुँदाहुँदै पनि उपभोक्ताबीच रहेको अविश्वास र बजार अभावका कारण यस्तो अवस्था आएको हो। गत वर्ष यसै समयमा ६९ टन मह बिक्री नभएको थियो भने यसपालि त्यो परिमाण घटेर २१ टनमा झरेको छ। तर समस्याको जरो भने अझै उस्तै छ — बजारीकरणको कमजोरी, उपभोक्ताको भ्रम र सरकारी सहयोगको अभाव। महासंघका अध्यक्ष सुवासचन्द्र घिमिरे भन्छन्, “नेपाली मह जम्छ भन्ने भ्रमले उपभोक्ता डराउँछन्। तर त्यो स्वाभाविक प्रक्रिया हो।” विज्ञहरूका अनुसार तोरीको मह चाँडै जम्ने गर्छ र चिसो तापक्रममा सबै मह जम्न सक्छ। तर उपभोक्तालाई यो कुरा बुझाउन नसक्दा महको खपत घटेको छ।
किसानहरूले मह बेच्न बजारमा पुग्नुअघि सरकारी स्वीकृति लिनुपर्ने झन्झट र प्रोसेसिङ युनिट नहुनुजस्ता समस्या झेल्नुपरेको बताउँछन्। अर्कोतर्फ, मौरी चरनका लागि विषादी प्रयोग, शुल्क तिर्नुपर्ने बाध्यता र चरनको संरक्षणसमेत ठूलो चुनौती बनेको छ। पूर्वअध्यक्ष राजेन्द्र गौतम भन्छन्, “नेपाली मह गुणस्तरमा अब्बल छ तर उपभोक्तासँग विश्वास कायम गर्न सकेका छैनौं। सरकारले बजारीकरणमा सहयोग गरे निर्यात बढाउन सकिन्छ।” मौरी विकास केन्द्रका प्रमुख सुजन अम्गाईँका अनुसार, विगतमा वर्षेनि पाँच करोड रुपैयाँभन्दा बढीको मह निर्यात भइसकेको छ। मापदण्डअनुसार उत्पादन गर्न सके यो परिमाण अझै बढ्न सक्ने उनले बताएका छन्।
भृकुटीमण्डपमा जारी मह मेला महबारे सही जानकारी दिन र बजारीकरणमा सहयोग पुगोस् भन्ने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएको हो। सातै प्रदेशका किसान सहभागी मेलामा मह, मौरीका सामग्री, प्रविधि र प्रजातिबारे जानकारी प्रदान गरिएको छ। नेपाल मौरीपालक महासंघमा आबद्ध किसानले यस वर्ष २२६ टन मह उत्पादन गरेका छन्। देशभर १२ हजार १३८ वटा सेरेना र ६ हजार ५०० मेलिफेरा मौरीका गोला रहेको तथ्याङ्क छ। नेपाली मह गुणस्तरीय भए पनि उपभोक्तामा विश्वासको अभाव, सरकारी सहकार्यको कमी र बजार अभावले गर्दा किसानहरू संकटमा परेका छन्। समस्या समाधानका लागि व्यापक जनचेतना, नीतिगत हस्तक्षेप र किसानमैत्री बजार संरचना आवश्यक देखिन्छ।
